کودتای 28 مرداد 1332 در ذهن بسیاری از مردم ایران با مقوله نفت و ملی شدن آن بسیار نزدیک به هم قرار گرفته است. در این نوشتار قصد دارم با یادی از این کودتا وارد مقوله نقش نفت، نحوه بهره برداری و سهم بری آن ، مقوله دولتی یا ملی شدن آن شوم.. در این زمینه با سؤالاتی مواجهم که سعی دارم به جواب هایی برای آنها برسم . ملی شدن نفت در ایران به چه معنی بود؟ نفت در ایران ملی است یا دولتی، یا به اعتباری در خدمت دولت است یا ملت؟ و در نهایت این نفت در مسیر رسیدن ملت به اهدافش در زمینه تحقق حقوق انسانی و حقوق بشری، عدالت و رفاه و امنیت چه نقشی داشته و یا چگونه می تواند نقش مفیدی در رسیدن به این اهداف داشته باشد؟ آيا اتكاي دولت‌هاي کشورهای نفتی به درآمد نفت، باعث گسترش نهادهاي غيردموكراتيك شده است؟ آن‌هم از اين‌رو كه چون دولت از شهروندان ماليات نمي‌گيرد و در برابر كاركرد و هزينه‌هاي خود به شهروندان پاسخگو نيست، گونه‌اي گسست وجدايي‌تاريخي ميان دولت‌وشهروندان پديدآمده و به‌پاگرفتن دولت‌هاي ديكتاتوري انجاميده است؟

 ابتدا از کودتا آغاز می کنم که مرکز ثقل توجهات بوده و هست.

 (جهت مشاهده قسمت دوم با عنوان: نفت - عدالت و دموکراسی اینجا را کلیک کنید )

کودتای 28مرداد 1332

بافرارسیدن 28 مرداد 1388، پنجاه وشش سال از کودتاي 28 مرداد و سرنگوني دکتر محمد مصدق مي گذرد. کودتایی که حکومتی غیر دموکراتیک ، وابسته و ناقض حقوق بشر را برای بیش از دو دهه دیگر بر میهن ما تحمیل کرد . بسترهای سرمایه داری تجاری را در ایران تقویت کرد فساد و بی عدالتی را گسترش داد و فریاد پیشرفت و تبدیل شدن به ژاپن خاورمیانه را سر داد اما تنها در سایه دلارهای نفتی به استمرار حکومت جابرانه دیکتاتوری شاه می اندیشید. کودتای 28 مرداد قاتل دموکراسی نوپا و در حال رشد میهن ما و زمینه ساز پایمال شدن خشن حقوق و آزادی های دموکراتیک مردم ما برای سال های طولانی بود و بار دیگر سایه تاریکی را بر این سرزمین انداخت.

  کودتای 28 مرداد سال 1332 را بسیاری به عوامل خارجی نفت و یا به موضوع جنگ سرد ارتباط می دهند و برخی عوامل داخلی، تحمل ناپذیری، تمامیت خواهی ، تقابل سنت و مدرنیته در جریان سیاست و جامعه ... ویا عوامل دیگر را تعیین کننده می دانند. واقعیت این است که این مقوله یک جانبه قابل بررسی نیست و باید مجموعه موضواعات را با هم و به صورت یک کل در نظر گرفت. کلیتی که در آن برخی عوامل بزرگتر دیده می شوند و برخی کوچکتر ، اما آنچه مسلم است مجموعه عوامل داخلی و خارجی براین کودتا با هم عمل کرد. انگیزه انگلیسی ها به عنوان عامل خارجی هم سیاسی و هم اقتصادی بود. برای انگلیسی ها چنین برداشتی وجود داشت که منافعشان با ادامه روند کنونی در ایران و آنچه به دنبال خلع ید از انگلیس در نفت ایران ایجاد شده بود ، کمتر خواهد شد. استعمار پیر گویا دریافته بود که به این طریق ممکن است مجبور شود سنگری دیگر از جولانگاهی که برای خود درنظر گرفته بود عقب بنشیند. او بهتر از دوست تازه از راه رسیده ( و در واقع رقیب تازه وارد ، یعنی آمریکا) می دانست که روند کنونی ممکن است به سودش نباشد. اما دوست تازه وارد ( که هنوز بعد از گذشت نیم قرن از آن زمان نشان می دهد که سطح شناختش از این منطقه دنیا بسیار کمتر از دوست پیرش است) بیشتر با خیال دیگری به جرگه نزدیک شد . در اثنای تقابل با مجموعه محور غرب با محور سوسیالسیم و کمونیسم یا به عبارتی بلوک شرق، آمریکا روز به روز خودی نشان می داد و مایل بود که سکان کشتی غرب را برای این مقابله به دست گیرد. او که در جنگ جهانی دوم با کمترین تلفات در بین متحدینش خود را مؤثر نشان داده بود ، روز به روز بر مسند رهبریت غرب نزدیکتر شده و گاهی در گوشه و کنار نیز برای دوستان خود شاخ و شانه می کشید و طلب سهم بیشتر می کرد.

 در کودتای نظامی 28 مرداد، آمریکا و انگلیس به عنوان عوامل خارجی با سرمایه گذاریی که اکنون با گذشت سالها از آن دیگر پنهانی نیست و مبالغ آن اعلام شده، وارد کار شدند و به براندازی دولت مصدق اقدام کردند. شور مردمی به حدی در این سرزمین بالا گرفته بود که هراسی را در دل آمریکاییان انداخت. این شور گمان بریده شدن کمربندی را که به دور بلوک کمونیست کشیده بودند را تقویت می کرد . شناخت بسیار زیاد بریتانیا از جریانات داخلی و افراد در ایران توانست نقش بسیار مؤثری را برای آن کشور در این کودتا موجب شود. با همه آنچه در مورد عوامل خارجی این کودتا گفته اند و نوشته اند، نقش مسائل داخلی یا زمینه های داخلی این کودتا به هیچ عنوان کم اثرتر از عوامل خارجی نبوده است. کودتاچیان متکی به شاه با تبلیغ اینکه ادامه دولت دکتر مصدق می تواند پایه های سنت را تضعیف کند و به نوعی تجدد و یا حتی جمهوری منجر گردد، به تضعیف مصدق و فاصله گرفتن گروهها و افرادی از این دولت کمک می کردند. در خصوص عوامل داخلی ، اختلافات بین مصدق و کاشانی نقش مؤثری داشت. کودتاچیان همواره سعی در اختلاف افکنی بین مصدق با بزرگترین حزب مؤثر درآن زمان ، یعنی حزب توده نیز داشتند و از دیگرسو هرگاه که ملاطفتی از سوی مصدق به آن سو می شد، این نیز دست افزاری برای مقابله با دولت مصدق، هم از طرف عناصر مذهبی مخالف مصدق در در داخل و هم از طرف مخالفان خارجی او می شد.

استدلال های انجام شده توسط عناصر خارجی کودتا و فراهم بودن زمینه های داخلی هماهنگ شده در داخل    ( با عوامل محمدرضاشاه و ...) عزم کودتاچیان را جزم نمود. سرانجام در 28 مرداد 1332، مصدق دستگیر و در یک دادگاه نظامی محاکمه و به خیانت محکوم شد. سه سال در زندان و باقی لحظات عمر را در ملک شخصی خود در احمدآباد (جایی که خودبه خود  در حال تبدیل شدن به یک موزه است) در تبعید به سر برد. وی 17 سال پس از کودتا چشم از جهان فروبست.

شرایط تاریخی پیدایش نهضت ملی نفت

محمدیوسف ارباب شستان (محقق تاریخ)در خصوص عوامل پیدایش نهضت ملی شدن نفت می نویسد: سقوط رضا شاه ...