افزايش انفجارآميز جمعيت از يكسو و گسيختگي نظام هاي بهره برداري سابق، از سوي ديگر منجر به وضعيتي گرديد كه بايد آن را فاجعه‌اي در منابع طبيعي كشوردانست. اگر چه عامل تخريب مراتع تنها در بهره‌برداري بي حد و حصر جهت تعليف دام خلاصه نمي‌گردد ، ليكن در بين عواملي كه منجر به كاهش كيفيت مرتع، بدون تغيير در كاربري آن ميگردد، بي شك«چراي دام درمرتع» مهمترين عامل است. تعداد دام مازاد در اغلب مراتع كشور ديده مي‌شود و در استان همدان ونيز درمنطقه رزن تعداد دام موجود بيش از 3 برابر ظرفيت مراتع است.

روش بررسي:

 درجريان انجام دو طرح تحقيقاتي درخصوص تخريب مراتع، با مراجعه، بررسي درمرتع و مصاحبه در قسمت‌هاي مختلف استان همدان، مؤلف با مراتعي برخورد كرده كه تخريب كمتري در آنها مشاهده مي شود. از جمله مهمترين اين مناطق، مرتع روستاي بابا نظر بود. جهت جمع آوري اطلاعات اين مقاله از روش مشاهده، مصاحبه، و اندازه گيري مستقيم توليد استفاده شده است.

* - اين مقاله با استفاده از امكانات طرح تحقيقاتي : «تعيين عوامل مؤثر در تخريب و سهم هر يك از آنها در تخريب در استان همدان» در مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي همدان انجام شده است.

نتايج :

     مرتع بوقاطي به شكل بارزي وضعيتي بهترازديگرمناطق استان دارد. مهمترين تيپ‌هاي مرتعي درحوزه بابانظر تيپ گون- فستوكا- بروموس، As-Fe-Br  با 275 كيلوگرم علوفه قابل برداشت در هكتار،  تيپ :گون- استيپا- فلوميس As-St-Ph با 208 كيلوگرم علوفه قابل برداشت و تيپ: گون-كلاميرحسن- فلوميس As-Ac-Ph با 200 كيلوگرم علوفه قابل برداشت در هكتار است. مراتع محدودهبه دوقسمت قابل تفكيك است ابتدامراتع چمني وحاشيه چشمه ها ودوم مراتع تپه اي كه علف كمتري دارند.  بهره برداري ازمراتع بوقاطي به اين صورت است كه هرساله قرق  تا موقعي كه علوفه به رشدكافي خودرسيده باشد (حدوداًُ تانيمه خرداد) رعايت ميگردد وبه اين منظورقرقبان ازطرف افراد ذينفع استخدام مي گردد. درآخرين روزقرق, صاحبان نسق درعرصه حاضرمي شوندوبا پشك اندازي تقسيمات فرعي هرچمن وهرتپه راتعيين مي كنند. بعدازتعيين مكان بهره برداري, افراداقدام به جمع آوري علف ها نموده وآنهارابه روستا حمل مي كنند. بعدازاين مرحله بهره برداري به صورت چراي دام درمرتع آزادمي گردد و بهره برداري براي افرادبدون نسق روستا نيزآزاداست ومرحله بهره برداري بي رويه اي ازاين زمان ديده مي شود.

بحث و نتيجه گيري:   

    مديريت و روش حاكم بر بهره برداري اراضي مرتعي كه تا قبل از اصلاحات ارضي سال 1342 وجود داشته، هنوز هم به كلي از هم نپاشيده و از جمله در مرتع بابا نظر پابرجاست. بهره برداري  نسق بندي شده و تعيين محدوده بهره برداري براي هر بهره بردار يا هر گروه بهره‌بردار در استان همدان عاملي در جلوگيري تخريب بوده و مي‌تواند تأكيد و تصديقي بر نظريه لزوم تعيين حدود مرتع و مرتعداري براي افراد و سامانه ها باشد. تقسيم مرتع سامانه‌ها به صورت عرفي به صورت ثابت(بدون تغييرات سالانه) در قسمت‌هايي از استان(از جمله در مراتع سيمين ـ ابرو) ديده شده كه دراين مراتع نيز روندتخريب كاهش يافته و گرايش مرتع مثبت شده است.

پيشنهادات:  با اعتماد سازي كافي در بهره برداران مرتع و تعيين (تا حد امكان) مقطوع منافع مرتع, ميتوان به مشاركت مردم در اين طرح ها اميدوار بود. تعيين بهره برداران و ميزان حق بهره برداري و نسق بهره‌برداري اعضاي جامعه بهره بردار در مرتع، تا خرد ترين واحدهاي اقتصادي مي تواند عاملي برجلوگيري از تخريب مراتع باشد.

منابع و مآخذ :

1-وجداني، حميدرضا،  گزارش نهايي طرح تحقيقاتي:« تعيين عوامل موثر در تخريب مراتع و سهم هر يك از آنها در تخريب در استان همدان». وزارت جهاد كشاورزي ، مركز تحقيقات كشاورزي ومنابع طبيعي استان همدان 1383

2- طرح الگوي تعادل دام و مرتع حوزه بغراطي اداره كل منابع طبيعي استان همدان 138.   ص 14-13

3-نجفي، قاسم «بوقاطي رويشگاه بي نظير» مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي همدان 1383.