اسكا ن عشايردر منطقه بهار: كا لبد گشايي يك تجربه1

       حميدرضا وجداني2

       برزو حسني تبار 3

 (این مقاله همایش ملی ساماندهی جامعه عشایرایران دراردیبهشت ۱۳۸۳ ارائه ومجموعه مقالات کامل آن درسال ۱۳۴۸ چاپ شده است)

چكيده : 

    تغيير درشرايط اجتماعي، اقتصادي وفرهنگي دردهه هاي اخير جامعه عشايري رادر ادامه شيوه زندگي خود با دشواري هايي اساسي روبرو نموده وتغييراتي اساسي رابه دنبال داشته است. درواكنش به بحران به وجودآمده ، اسكان هم از ديدگاه مسئولين وهم ازنظرخوداين جامعه به عنوان راه حل معرفي مي شود . اسكان درمواردي به صورت خودجوش وبي برنامه ودرمواردي به اجبار وگاه باتفاهم وتوافق دولت وجامعه صورت گرفته كه اسكان عشاير قرق بهارازجمله موارد مورد توافق كامل دولت و مردم بوده وبابرنامه ريزي، مطالعه وصرف هزينه هاي دولتي بوده است. به رغم تمهيدات وشرايط مساعد اوليه به دلايلي طرح باموفقيت همراه نبوده،بدين معناكه عشايرمذكوربه جاي اسكان دائم درقرق ، كه طبق طرح مي بايد يك شهرك عشايري مي شد ، در يك منطقه حاشيه اي شهر همدان به نام ديزج سكونت نيمه دائمي گزيده و گونه اي زندگي نيمه كوچ نشيني در ديزج وقرق درپيش گرفته اندكه بامشكلات عديده اي رودررو است. مرتع محدوده طرح كه درگذشته به علت بالابودن سطح آبهاي زيرزميني قابل زراعت نبود با پايين رفتن آب وقابل زراعت شدن به شدت مورد دست اندازي قرارگرفته و از حدود 1000 هكتارمرتع درآغاز طرح تنها 275 هكتارآن باقي مانده است وپوشش گياهي اين مرتع محدودبه شدت افت كرده وبه سرعت تبديل به بيابان مي شود. دراين تحقيق كليه خانوارهاي عشايرمذكوركه درديزج ساكن شده اندموردشناسايي قرارگرفته وجمعيت ، تعداد خانوار ونحوه ارتباط آنهاباخانوارهاي اصلي بررسي شده و بابهره گيري از ابزارپرسشنامه در32موردكاملاًتصادفي دربين جامعه مورد نظرويژگيهاي اجتماعي- اقتصادي وديدگاههاي آنهادرزمينه مسائل مربوط به اسكان مورد برررسي قرارگرفت.تغييرات سطح مرتع بااستفاده ازعكسهاي هوايي سال 1334و1374 موردمقايسه قرارگرفته وشدت تخريب راتأييدمي كند.نتايج پرسشنامه ها ومصاحبه ها نشان دهنده اين است كه اين جامعه آمادگي وعلائق واقعي اسكان رابه علت وجودامكانات شهري درديزج اداشته ولي باتوجه به منافع قرق وبا انگيزه تملك قطعي اين اراضي براي كشاورزي ودامداري تمايل به اسكان درقرق نشان داده ضمن اينكه وعده برقراري امكانات شهري رانيزدريافت نموده كه به علت عدم تحقق كامل اين شرايط، سكونت دائمي درقرق صورت نگرفته است.عدم مطالعه دقيق ازويژگيهاي اجتماعي واقتصادي وعدم درك كافي از انگيزه ها واولويتهاي جامعه ، عدم توجه به ويژگي هاي جغرافيايي ونيز عدم واقع بيني در تهيه وتدوين طرح وعدم پيگيري كافي مهمترين عوامل ايجاد وضعيت كنوني براي طرح بوده است.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

كلمات كليدي:  عشاير( Nomads )   اسكان(Settlement )   شهرستان بهار(  BAHAR township)

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

مقدمه:

     با گذار از تاريخي پر فراز ونشيب ؛جامعه عشايري ايران باتمام نقش وجايگاه مؤثري كه درتاريخ وسرنوشت اين كشورداشته،چندي است كه در ادامه حيات وبقاي شيوه زندگي اقتصادي واجتماعي خود دچار مشكلات جدي گرديده است .جامعه اي كه در اوايل قرن اخير با انگيره هاي سياسي ونظامي براي« تخت قاپوشدن » زيرفشار قرارگرفته ومقاومت كرده بود, طي دهه هاي بعد باسياستهاوبرنامه هاي متفاوت وگاه متناقضي روبروگرديد . مقاومت در استمرارشيوه زندگي به دليل محدوديت هاومشكلات كوچ از يكسو وتسهيلات وامكانات اسكان از سوي ديگر، روز به روز , و چادر به چادر درهم مي شكند.اگرچه اين سرنوشت، به عنوان مرحله اي تاريخي ومحتوم موردپذيرش است، ليكن به اعتقاد بسياري ازصاحبنظران وانديشمندان، برنامه ريزي وساماندهي وتسهيلات وتمهيداتي در اين راستا ضروري به نظر مي رسد. برنامه اسكان عشاير انديشه اي است در جهت سمت وسو دادن وبهينه نمودن حركات وتغييراتي كه خواه ناخواه در جريان است. برخلاف گذشته نه چندا ن دور ، هم اكنون بسياري از عشاير به نحوي تمايل به اسكان دارند و اين تمايل رابه طرق ممكن به دستگاههاي اجرايي ذيربط انعكاس مي دهند. براساس يافته هاي تحقيقي كه دراين زمينه درسال1380 دراستان همدان انجام گرفته               82 درصدعشايراستان تمايل به كوچ را ازدست داده اندومايل به اسكان مي باشند4. در راستاي پاسخگويي به اين نياز ودر مناطقي كه داراي شرايط مناسب تري به نظر مي رسيدند  « طرح  اسكان » برنامه ريزي واجرا شده است.

  قرق بهار(چمن انداجين)درشهرستان بهار، يكي از اين مناطق بود كه براي اسكان , هم از ديد گاه مسئولين اجرايي وبرنامه ريزي وهم ازنظرعشاير,مناسب تشخيص داده شد وداراي برنامه اي مدون جهت اسكان گرديد .         چمن انداجين از قديم ييلاق عشاير تيره ميرزايي وتيره ناصري ازطايفه مرشدي كه از ايل تركاشوند مي با شند، بوده است. عشاير به علت مشكلات كوچ ، به ويژه مشكلاتي كه درقشلاق جهت بهره برداري از مرتع خود درمنطقه سراب ماران نهاوند داشته اند تمايل خود را به اسكان در چمن انداجين اعلام كردند وبا توجه به سياستهاي اتخاذ شده درآن مقطع زماني برنامه اسكان آنها با استقبال دستگاه دولتي ذيربط مواجه گرديد وپس ازچندي با تدوين طرح جامع آن، سعي شد كه به عنوان يكي از مناطق الگو ونمونه معرفي گردد و چمن انداجين را « الگوي موفق توسعه » گفتند.5

موادوروش ها (روش تحقيق):

    دراين تحقيق از روشهاي مطالعات اسنادي وكتابخانه اي ( با مراجعه به گزارشات ،مكاتبات نقشه ها ... ) وروش مطالعه ميداني ، مصاحبه باز و نيز تكميل پرسشنامه بهره گيري شد. تمامي 68 خانواري كه در ابتدا در طرح اسكان در منطقه حضور داشتند شناسايي شده و از جهت محل سكونت ، شغل ، انشعاب خانوارهاي جديد از آنها، تحصيلات اعضاي خانوار وامثال آن مورد بررسي قرارگرفتند . بااحتساب كل خانوارهاي اسكان يافته ومنشعب شده درزمان انجام اين تحقيق( زمستان سال1382 ) ، جامعه آماري موردنظر 133 خانوار شامل 307مرد و206زن بوده است . باتوجه به محدوديتهاي موجود، اقدام به نمونه گيري نموده و در 32 مورد از خانوارها پرسشنامه موردنظر تكميل گرديد . دراين پرسشنامه ضمن كسب اطلاعاتي از ويژگيهاي اقتصادي واجتماعي خانوارها , در خصوص انگيزه تصميم به اسكان ، برخورد دستگاههاي ذيربط ، نحوه پيگيري از سوي دولت ومردم وبرنامه آينده زندگي آنها وسؤالات ديگري پرسيده شد. از روش مصاحبه باز با دست اندركاران اسكان وتعدادي ازمطلعين محل نيز استفاده شد . به منظوربررسي ومقايسه تغييرات وسعت مرتع موردنظروتعيين چگونگي تغييردركاربري آن نقشه توپوگرافي وعكس هوايي سال 1334 بانقشه وعكس هوايي سال 1374مقايسه شد .جهت استخراج اطلاعات            پرسشنامه ها، تحليل، بررسي وتهيه نمودارها ازنرم افزار هاي SPSS وExcel  استفاده شد .

نتايج :

    به رغم برنامه طراحي شده ، تمامي 68 خانوار عشاير بجاي اسكان در قرق بهار در ديزج كه قبلاًيك روستابوده واكنون يكي از مناطق حاشيه اي شهر همدان مي باشد, اسكان يافته اند. تهيه فهرست خانوارهاي اسكان يافته ديزج وبررسي وضعيت ارتباط آنها ازجهت نحوه ارتباط با68 خانواراصلي صاحب نسق اوليه( داراي پروانه چرا )تعدادكل خانوارهارا 133 خانوار نشان مي دهد .

جدول شماره 1 تركيب خانوارهاي اسكان يافته در ديزج ازجهت ارتباط با68 خانواراصلي