توسط حمید رضا وجدانی
| یکشنبه ۱۸ تیر ۱۳۹۱ | ۴:۲۶ ب.ظ
نفت : خواب آشفته ايران
سالهاست موضوع نفت و نقش آن نقل محافل است؛ از محافل علمي گرفته تا مردم كوچه و بازار هريك به گونه اي به آن نگاه مي كنند و نظرات گوناگون و گاه متناقضي را مي توان ديد؛ از آن ها كه نفت را «تنها و آخرین شانس» می دانند، تا آناني كه نفت را «بلای سیاه» می خوانند. از زماني كه به دنبال خلع يد انگليسي ها بوده ايم و آن را شعاري محوري و محل تجميع آرا و نظرات و تقويت روحيه ملي قرار داديم، تا زماني كه شعار آوردن آن بر سر سفره ها را وسيله جذب آرا قرار داده ايم .
تا پنجاه و هفت: بحث های زیادی بر سر استفاده از نفت به عنوان وسیله ای برای حرکت و موتور حرکت برای توسعه مطرح شده است. ایران بیش از صدسال است که برای رسیدن به دموکراسی و جامعه مدنی انقلاب کرده است ( انقلاب مشروطه) و حتی پیش از آن ، يعني از زمان اميركبير به دنبال رشد و توسعه با رشد در صنعت و توسعه آموزش بوده است. در دوره مصدق ، نفت و ملي سازي آن و خلع يد شركت انگليسي به عنوان وسيله اي براي تقويت روحيه و شور ملي درآمد و موفقيت در آن به عنوان نقطه اي روشن از اعتماد به نخبگان دلسوز مملكت در آمد و شكست متعاقب آن كه كودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲بود نقطه اي كه نشان داد شناخت خارجي ها از داخل ايران و قطب بندي ها و گرايشات قدرت و اهرم هاي فشار و چماق به دستان و ... به حدي هست بتواند چهره درخشاني چون مصدق را به شكست بكشاند. در زمان حكومت پهلوي ، شاه با شعار ايران ژاپن خاورميانه، كه به سرعت از كشورهاي ديگر پيشي خواهد گرفت، سرمايه هاي نفتي را براي ايجاد برخي صنايع و همزمان گسترش آموزش در پيش گرفت. دست به اصلاحاتي دستوري زد، اما نقش تعيين كننده مردم و آراي آنها را ناديده گرفت. دولت رانتير اگرچه پيشرفت و رشد را سرلوحه كار قرار داد، در دستيابي به توسعه كارآمدي كافي از خود نشان نداد. پيكان توليد ايران طي ۱۰ سال كه از توليد آن گذشت، همچنان همان پيكان بود و مشتري آن فقط مردم ايران بودند و نتوانست بازاري در خارج از ايران پيداكند. (بماند كه هنوز بعد از ۴۵ سال باز توليد مي شود)در مورد ساير صنايع نيز وضعيت چندان بهتر نبود. گويي خودكامگي حكومت در اقتصاد نيز اثر داشت. فساد اداري و سياسي به نوبه خود همواره بر اقتصاد مؤثر است و مانع از كارآمدي سيستم اقتصادي و برنامه هاي رشد و توسعه شده. محمدرضا پهلوي با خودشيفتگي سياسي همزمان قصد تبديل شدن به ابرقدرت منطقه اي را داشت و نفت ابزار خوبي براي تحقق رؤيايش به نظر مي رسيد. شاه بيان مي كرد كه نفت ايران تا بيست سال آينده تمام مي شود و لازم است كه تا قبل از آن ما به استقلال از بودجه ها و درآمدهاي ارزي نفت برسيم. اگرچه زمانبندي براي پايان نفت اغراق آميز بود، اما بيان واقعيتي و هدفي بود. اين كه نفت تمام مي شود و اين كه بايد از وابستگي به نفت رها شويم. ناكارآمدي سيستم مذكور كه هدف رشد صنعتي كشور و توسعه اقتصادي را مد نظر داشت همراه با ناكارآمدي آن سيستم در حفظ حكومت خود تكميل شد و به شكست انجاميد.
بعد از پنجاه و هفت: بعد از انقلاب ، سياست هاي خودكفايي به جهت موضع گيري هايي كه در رابطه با ديگر كشورهاي جهان وجود داشت اهميت يافت. اگرچه يكي از دو سياست يا خط مشي عمده در رابطه با توسعه سياست هدف گذاري براي جايگزيني واردات است (كه در مقابل سياست برنامه ريزي براي صادرات قرار مي گيرد)، ظاهراً به سياست خودكفايي تشابه دارد، اما به واقع سياستمداران آن را نه به عنوان يك خط مشي براي توسعه اقتصادي، بلكه به عنوان ابزاري براي مقابله با سياست هاي احتمالي تحريم مي نگريسته و عمدتاً بر توليد محصولات اساسي متمركز مي نمودند كه سياستهاي خودكفايي گندم يكي از نونه هاي بارز آن است كه هنوز ادامه دارد. اگرچه با گذشت حدود يك دهه از انقلاب ، سياست هاي حمايت از صادرات نيز مطرح گرديد و گاه تشويق هايي نيز براي آن در نظر گرفته شده و مي شود، اما عملاً مشاهده مي شود كه نفت ( بطور كلي نفت و گاز و فرآورده هاي آن) همچنان نقش قاطعي در تأمين ارز دارد. از ايران نفت صادر مي شود و به جاي آن از شير مرغ گرفته! تا جان آدميزاد! وارد مي شود.
نفت واقعاً شاهرگ حيات ايران است: اين حرف اصلاً شوخي نيست. حيات مردم اين كشور واقعا به نفت وابسته است. اگر مجموع تراز بازرگاني ايران را نگاه كنيم ، مي بينيم كه صادرات غير نفتي ما ( در اين گفتار اختصاراً مجموع در آمدهاي نفت و گاز و فرآورده هاي نفتي را نفت مي گويم) واقعاً به ۵٪ از كل صادرات ما نمي رسد، كه عمدتاً شامل محصولات سنتي صادراتي ايران مثل فرش، برخي محصولات كشاورزي و نيز مقداري سنگ هاي ساختماني و يا قيمتي است. برخي اقلام صادرات غير نفتي نيز عملاً به نفت يا به قيمت هاي نفت ارزان نفت و انرژي در داخل كشور مربوط مي شود. حال مبلغ ديگري نيز به پولي كه حاصل صادرات نفت است و به كشور وارد مي شود اضافه كنيد؛ اين رقم حاصل نفتي است كه از خارج وارد نمي كنيم. وابستگي بالاي ۹۰٪ توليد برق كشورمان به سوخت هاي فسيلي(اختصاراً بگوييم نفت) حجم عظيم حمل و نقل وابسته به نفت، سوخت كارخانجات، قير براي راه سازي، مصارف خانگي ... به ياد بياوريم كه وقتي سخن از درآمدهاي نفت براي كشور است، برخي اهميت مصرف داخلي آن را فراموش مي كنند. هنگامي هم كه درآمدهاي نفتي براي دولت مطرح مي شود « همان بحث های داغ دولت نفتی یا دولت رانتیر یا رانت خوار نفتی» ، گاه درآمد كلاني كه دولت ها از فروش نفت در داخل دارند فراموش مي شود. نظريه دولت رانتير يا دولت رانت خوار نفتي عمدتاً بر اين ايده متكي است كه دولت هايي كه دسترسي به چنين درآمد سرشاري به صورت باد آورده براي خود دارند، مشروعيت خود را از مردم طلب نمي كنند، زيرا نياز ارگانيك و حياتي براي پاسخگويي به مردم نمي بينند. بر اساس اين نظريه ، در كشورهاي دموكراتيك، مردم به دولت ماليات مي دهند و در ازاي اين مالياتي كه به دولت مي دهند و در واقع حيات دولت به آن وابسته است، از دولت پاسخگويي مي خواهند و چنين دولت پاسخگو نيازمند توجه به خواستهاي مردم است. در اينجا هدف وارد شدن به اين موضوع نيست، تنها هدف نشان دادن اهميت درآمدي نفت، هم براي حكومت و هم براي مردم است. دولت هايي كه نفت را در داخل كشورشان ارزان تر به مردم مي فروشند، درآمد داخلي كمتري از نفت نصيبشان مي گردد و دولت هايي كه يارانه هاي سوخت و انرژي را بر مي دارند و يا حتي با قيمتي بالاتر مي فروشند، نصيب خود را از اين ثروت باد آورده بيشتر مي كنند. اين كه اين درآمد را چگونه هزينه مي كنند، آن را صرف واردات همه قلم کالا
نفت سوخت و درآمدي واقعاً « ناپایدار »: در شرایطی که هرروز واقعیت های تغییر اقلیم و آلودگی محیط در سطح منطقه ای و در سطح کره بیشتر مشخص می گردد، اهميت سوخت هاي فسيلي در گرمايش جهاني ديگر قابل انكار نيست؛ اما به دليل ضعفي كه هنوز براي انرژي هاي جايگزين وجود دارد، به دليل خطرناك بودن انرژي هسته اي و خطرات آن براي محيط زيست، به دليل گران بودن تكنولوژي هايي كه تكنولوژه هاي سالم تر و سبز تر و انرژي هاي با منابع « پایدار » شناخته مي شوند، مثل انرژي خورشيدي، و به دليل ضعف تكنولوژي هاي كشاورزي در توليد زيست سوخت ها در حد كلان و دیگر انرژی های پایدار و مناسب، هنوز نفت از اهميت زيادي برخوردار است. بدون ترديد منابع نفتي محدود و رو به پايان اند. با بالا رفتن تقاضا براي نفت از يكسو و كاهش تدريجي عرضه آن تبعا قيمت بالا مي رود و توليد انرژي هاي جايگزين مقرون به صرفه مي گردد. انرژي هاي جايگزين آينده با رشد اطلاعات عمومي مردم و دانش و اطلاعات عمومي و ايفاي نقش توده ها در تصميمات آتي به بهره گيري از انرژي هاي سازگار با محيط خواهد بود.
رشد جمعيت و نفت: آنچه
... نگارش این مطلب ادامه دارد (به زودی)
در نمودار زير توليد و مصرف نفت ايران از سال ۱۹۷۷ تا سال ۲۰۰۹ ميلادي مي بينيد
در نمودار زير توليد گاز ، مصرف گاز و تزريق مجدد گاز به چاه ها را طي سال هاي ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ مي بينيد
در نقشه زير مي توانيد ميادين گاز و نفت ايران و خليج فارس را ببينيد. همچنين خطوط لوله نفت و گاز د نقشه آورده شده است
توليد و مصرف برق ايران از سال ۱۹۹۰ تا سال ۲۰۰۸
جدول- ارزش ثابت منابع حاصل از صادرات نفت ۱۳۵۹-۱۳۸۹
از: http://alef.ir/vdcaw0n6o49nee1.k5k4.html?137309
همیشه شنیده ایم که از نظر اقتصادی ایران دهه ۱۹۷۰را با کره دهه ۷۰ مقایسه می کنند
كره جنوبي بر خلاف تصور عمومي در پنج دهه پیش از لحاظ درآمد ناخالص داخلي، از
كشورهاي در حال توسعه بلكه توسعه نيافته بود و در رتبه بندي هاي جهانی در پايين ترين رده هاي توسعه يافتگي قرار مي گرفت. اين مسأله نشان دهنده امكان تحقق رشد و پيشرفت اقتصادي سريع براي كشورهاي در حال توسعه است؛ افزون بر این که كشورهايي چون كره يا تركيه درآمدهاي نفتي ما در ندارند.
در یک مقایسه کوتاه بین اقتصاد ایران و کره جنوبی باید گفت که در سال 1359 درآمد سرانه هر ایرانی 2800 دلار و هر کره ای 2500 دلار بوده است (یعنی هر ایرانی 300 دلار بیشتر) در حالی که سی سال بعد در سال 1389 این رقم برای هر ایرانی به 11000 هزار دلار و برای هر کره ای به 30000 هزار دلار رسیده است.
بنابراین، اگر امروز كره جنوبي، در رتبه سیزدهم اقتصاد جهان رده بندي می شو د، اين را مرهون سياستگذاري كلان و برنامه ريزي در راستاي رشد اقتصادي و مهمتر از آن، پايبندي و عمل دقيق مسئولان و دولت به برنامه هاست.
از: تابناك
بانک جهانی اخیرا گزارشی را از وضعیت تحصیلی در خاور میانه منتشر کرده و در آن وضعیت کلیه مقاطع تحصیلی (از ابتدایی تا دانشگاه)در این کشورها را با هم و با کشورهایی نظیر کره جنوبی و چین مقایسه کرده است. نکات بسیار جالبی در گزارش هست از جمله اینکه:
- کویت و اردن بهترین سیستم آموزشی در منطقه را دارند.
- عراق و یمن بدترین سیستم آموزشی در منطقه را دارند.
- ایران، مصر، لبنان و فلسطین در حدود رتبه متوسط می باشند.
- حتی بهترین های منطقه از کره جنوبی عقبترند.
- وضعیت تحصیلی در کره جنوبی به مراتب از وضعیت تحصیلی ایران بهتر است. در حقیقت در کلیه شاخصهای گزارش و بلا استثناء کره جنوبی عملکردی بهتر از ایران دارد.
- نرخ بیسوادی در ایران ۲۳% ذکر شده است. (نرخ بیسوادی در کره صفر و در چین ۹%)
- نرخ بیسوادی در ایران حدود پنج برابر نرخ بیسوادی در ژاپن در سال ۱۹۰۵ است. نرخ بیسوادی در ژاپن در سال ۱۹۰۵ کمتر از ۵% بوده است.
- بانک جهانی توصیه کرده است که اصلاحات در سیستم آموزشی در خاور میانه در اولویت اول اقدامات دولتها قرار گیرد.
- رابطه بین رشد اقتصادی و سطح تحصیلات در کشورهای خاور میانه وجود ندارد.
- در بعضی از شاخصها ایران تقریبا در ته جدول است. .
توجه به این نکته ضروری است که آموزش و کلا توسعه انسانی شاخص های پیشرو توسعه(Leading development indicators) هستند. معنی این جمله آن است که هر چه شاخص های توسعه آموزشی بهتر باشند با کمی تاخیر شاخصهای دیگر توسعه از جمله رشد اقتصادی بهبود پیدا می کنند.
از: http://hafez-09.blogfa.com/post-85.aspx
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
در همین رابطه مطالب زیر را بخوانید:
به بهانه سالروز کودتای 28 مرداد
نفت ، عدالت و دموکراسی-
توسعه پایدار و جغرافیا سایتی است که توسط حمیدرضاوجدانی نوشته ومدیریت می گردد.